Vroege monumentenfoto’s uit Veere

Header alternatieve tekst

De Grote Kerk of Onze Lieve Vrouwe Kerk te Veere zou worden gesloopt. Daar leek geen ontkomen aan, het wetsontwerp was gereed. Toch wilde de Tweede Kamer eerst meer informatie over de architectonische waarde van het gebouw. Zo kreeg de Middelburgse fotograaf Carl Wilhelm Bauer in 1875 opdracht een serie foto’s te maken. De foto’s behoren tot de vroegste Zeeuwse monumentenfotografie.

Het wetsontwerp voor de verkoop (en daarmee de sloop) van de grote kerk in Veere was al ingediend. Het rijk zou het bouwwerk uit de 15e eeuw verkopen aan de plaatselijke hervormde gemeente. Voor de Veerenaren was het een uiterst aantrekkelijke overeenkomst. De aankoop, het bedrag van fl. 1403, werd gemakkelijk terugverdiend, want de voorgenomen sloop zou fl. 30.000 kunnen opbrengen!

Ongevraagd advies

Voortrekkers tot het behoud van belangrijke historische bouwwerken waren de rijksarchitect P.J.H. Cuijpers en referendaris voor de Kunsten en Wetenschappen, V.E.L. de Stuers (1843-1916). Zij werden benoemd in het College van Rijksadviseurs, maar de benoeming kwam net te laat om te worden geraadpleegd over de verkoop van de kerk. Hoewel het wetsontwerp al was ingediend, besloten zij actie te ondernemen. Ongevraagd brachten zij advies uit aan de minister van Binnenlandse Zaken en aan de minister van Financiën.

Oproep tot protest

Verder stuurde De Stuers brieven naar de Oudheidkundige Commissie van het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen en naar het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap in Amsterdam. Beide commissies riep hij op petities naar Den Haag te sturen om het wetsontwerp niet te bekrachtigen. Verder verzocht hij de Oudheidkundige Commissie om via de Zeeuwse pers ruchtbaarheid aan de zaak te geven.

...ongeloofelijk dat … zulk een wandalisme mogelijk is

Inderdaad werd een (anonieme) brief naar de redactie van de Middelburgsche Courant gestuurd. Tegenwoordig zou een anoniem schrijven niet op een opiniepagina verschijnen, maar in de negentiende eeuw was dat geen probleem.

In de brief werd van leer getrokken tegen de regering, zoals blijkt uit het volgende fragment: “Het is ongeloofelijk dat terwijl wij 1875 schrijven zulk een wandalisme mogelijk is, en dat de regeering medewerkt! Het ware nog begrijpelijk indien de regeering eenig voordeel trok, maar ook dit is niet het geval. Het rijk ontvangt slechts f 1400, en de kerkelijke gemeente Veere zal het profijtje van f 30,000 trekken!”
Verder werden de “vrienden van oude Zeeuwsche gebouwen en de beminnaars van de weinige fraaie monumenten welke in Zeeland nog staan” opgeroepen te protesteren.

Opdracht tot fotografie

Daarop verlangde de Tweede Kamer meer informatie en werd een nieuwe deskundige, de Haagse architect en hoogleraar H. P. Vogel (1833-1886) naar Veere gestuurd. Ook gaf de minister van financiën opdracht om foto’s te laten maken. Deze foto’s gebruikte Vogel in zijn rapport om zijn bevindingen te onderbouwen.

krantenadvertentie

Bron: Krantenbank Zeeland

De foto’s – 13 in totaal – werden omstreeks maart 1875 gemaakt door Carl Wilhelm Bauer (1844-1911). De in Keulen geboren en getogen fotograaf was in 1865 verhuisd naar Zeeland. Tot zijn vroegste Zeeuwse foto’s behoren de beelden die hij maakte van de aanleg van het Kanaal door Zuid-Beveland. In 1873 opende hij een fotostudio in Middelburg. De foto’s, die in het rapport ‘platen’ worden genoemd, tonen het exterieur en het interieur van de grote kerk.

Zeeuws Archief, ZI-II-1087a

Plaat 1 laat de gevels aan de west- en zuidzijde, aan de kant van de toren, zien. “De oudtijds zoo beroemde ‘boog’, de hoofdingang in het westen, is geheel verdwenen en daarvoor een vormelooze portiek met schildwachthuisjes in de plaats gezet”, schrijft Vogel in zijn verslag.
Foto: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II-1087a

Zeeuws Archief, ZI-II-1087a

Detail met personen op de toren.

Zeeuws Archief, ZI-II-1087c

Plaat 2 toont de oostgevel of het kruisschip.
Foto: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II 1087c

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

Over de grote kunstwaarde van de Onze Lieve Vrouwekerk schreef Vogel:“de schoone cirkelvormige zuilen van het middenschip (zie plaat 3), het kenmerk van de zoo roemrijke eerste periode der Fransche gothiek, waarvan de kapiteelen zoowel door hunne schoone verhoudering der onderdeelen als hunne profilering, allen lof verdienen en het verschillend bladwerk (zie plaat 4) in al zijne weelde en bevalligheid, het karakter van het Gothisch kapiteel, in technischen zin, zoo juist uitdrukt”.
Foto’s: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II 1091

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

“Alle bogen inwendig zijn met balken doorsneden en alles zoodanig verminkt dat er bijna geen profil meer in zijn geheel is. De basementen zijn afgekapt en het bladwerk der kapiteelen voor ’t meerendeel verdwenen. […] plaat 11, zijnde een der meest beschadigde kapiteelen van het middenschip.”
Foto: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II 1091

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

“Elk detail dat nog zigtbaar is in het geheele gebouw inwendig, zoowel de profilen der ramen of dagopeningen (zie plaat 8, voor een klein deel nog zigtbaar) als die der gewelven en voetstukken van zuilen of pijlers, getuigen dat het geheel in een consequent karakter, zonder eenige disharmonie heeft bestaan, iets dat zeldzaam het geval is met een gebouw waaraan in verschillende eeuwen is gewerkt.”
Foto: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II 1091

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

Zeeuws Archief, ZI-II-1091

“Ten gevolge van de slooping en het leggen der vloeren zijn bijna alle ijzeren ankers, die muren, zuilen en gewelven koppelden, verdwenen en hebben daardoor natuurlijk hoofdmuren en bogen veel geleden (zie bijv. plaat 12, de noordelijken triomfboog in het kruisschip [...].”
Foto’s: Zeeuws Archief, KZGW, Zelandia Illustrata II 1091

... bij het binnentreden ontdekt men zelfs niet eens dat het een kerkgebouw is

Vogel merkte op dat door de inwendige betimmering het onmogelijk was te oordelen over de verhoudingen tussen de lengte, breedte en hoogte van de schepen. Sterker nog “bij het binnentreden ontdekt men zelfs niet eens dat het een kerkgebouw is”.

Negatief advies

Hoewel de architect wees op de bijzondere details van de kerk bracht hij toch een negatief advies uit. Omdat het kerkgebouw zoveel vernielingen had ondergaan, raadde hij aan het geld dat met het behoud gemoeid zou zijn, voor een andere, veel belangrijkere zaak in te zetten: educatie en de bevordering van de kunstnijverheid.
De fotoserie die C.W. Bauer van het kerkgebouw maakte (en tegenwoordig gezien wordt als vroege monumentenfotografie) werd dus niet gebruikt vóór, maar juist tegen bescherming van het gebouw door de overheid.

En toch een rijksmonument voor Veere

De Tweede Kamer vroeg de minister of bij het koopcontract de clausule kon worden opgenomen dat de kerk na verkoop niet gesloopt mocht worden. De kerkeraad van Veere liet daarop weten zo’n contract niet te zullen tekenen. Omdat in de Tweede Kamer werd gewezen op de geringe onderhoudskosten van de kerk en de andere rijksgebouwen in Veere, – tot dan toe jaarlijks 400 gulden – werd besloten de kerk niet te verkopen. En zo greep de Veerse hervormde gemeente naast het geld en boekte het College van Rijksadviseurs één van haar eerste successen. De Grote Kerk van Veere was rijksmonument geworden.



Tekst: R. Goudbeek, Zeeuws Archief, juni 2012

Bronnen
Stadig, A., Victor de Stuers en de monumenten van Veere (Amsterdam 1985), doctoraalscriptie
Middelburgsche Courant, 1875 – Krantenbank Zeeland
Kamerstuk Tweede Kamer 1874-1875, Kamerstuknummer 98

Bookmark and Share

Reageer op dit artikel

Uw email adres wordt niet getoond
captcha
.
  • Lieven gorissen op 19 november 2014 om 21:24 uur
    Geachte Zou het mogelijk zijn dat de kerktoren in 1900 een kleine spitsvormige torenspits had ipv de huidige typische afgeplatte stompe Hartelijk LMieven gorissen
  • Peter Blom op 20 november 2014 om 09:06 uur
    Geachte heer/mevrouw Gorrissen, Nee, de kerktoren had in 1900 geen kleine spitsvormige torenspits. Met vriendelijke groet, Peter Blom, Zeeuws Archief

Uit het archief