Levende lading voor Zeeuwse rekening

Header alternatieve tekst

Sinds mei 2011 prijkt het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie op de UNESCO-werelderfgoedlijst voor documentaire werken. Het archief staat daar samen met vele andere, vaak wereldberoemde werken, zoals het dagboek van Anne Frank, het tapijt van Bayeux en de negende symfonie van Beethoven.

logo van de vermelding van het archief van de MCC in het Memory of the World Register van de UNESCO

De Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) verhandelde ruim 31.000 tot slaaf gemaakte Afrikanen. Tegenwoordig een gewetenloze daad, toen een doodnormale zaak. In dit artikel wordt ingegaan op de volgende vragen: Wat was de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) voor een onderneming? Waarom verdient dit archief, dat berust in het Zeeuws Archief te Middelburg, een internationale status? Wat heeft Zeeland met de handel in slaven te maken? Waarom krijgt het archief nu zoveel aandacht?

De Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) werd opgericht in 1720 en bleef tot 1889 bestaan. De MCC richtte zich in oorsprong op handel tussen havens aan de Oostzee, Frankrijk, het Iberisch schiereiland, de Middellandse Zee, West-Indië en Afrika. Zelfs walvisvaart behoorde kortstondig tot de activiteiten.

Driehoekshandel

Na 1730 reedde de MCC schepen uit voor de driehoekshandel Afrika – West-Indië – Europa. Het fregat ‘Hof van Zeeland’ vertrok in 1732 voor de eerste slavenreis. Geladen met allerhande koopwaren, waaronder veel textiel, geweren en buskruit, voer het fregat naar de kust van Angola. Daar werden de goederen geruild voor een levende lading, bestaande uit mannen, vrouwen, jongens en meisjes. In groepjes werden de tot slaaf gemaakte Afrikanen aan boord gebracht.

Slaaf nr 318 was een vrouw

Een ‘manslaaf’ betrad 9 december 1732 als eerste het dek van het ‘Hof van Zeeland’. Hij was letterlijk ‘nummer 1’, een naam werd niet genoteerd. Hij was geruild tegen textiel, een geweer en een blauwe kleurstof met een gezamenlijke waarde van 19,5 Pees (peso). Bijna vier maanden later (!) werd de laatste slaaf, een vrouw, aan boord gebracht. Zij was geruild voor 22 (peso) aan goederen, waaronder zestien dozijn messen, en was nummer 318.

Dodelijke haai

Die eerste reis werden 186 mannen, 41 vrouwen, 65 jongens en 26 meisjes aan boord genomen, wat niet betekende dat zij allen de overkant levend bereikten. De eersten, een man en een vrouw, overleden voor het schip had kunnen vertrekken. De vrouw was met vier andere vrouwen in een vluchtpoging overboord gesprongen; de bemanning had vier vrouwen weer gevangen kunnen nemen, een haai beet de vijfde haar been ter hoogte van haar dij af.

beschrijving
‘Lijste van de doode negers Ao. 1733’. Dit document is ingestoken voorin het ‘klad(negotie)boeck’, dat aan boord van het fregat ‘Hof van Zeeland’ werd bijgehouden. Zeeuws Archief, Archief MCC, toegang 20, inv.nr 575.

Oversteek over de Atlantische Oceaan

Eindelijk begon 1 april 1733 de oversteek over de Atlantische Oceaan. Gedurende de reis naar Curaçao overleden nog eens 48 Afrikanen. Het dodental betrof in totaal 41 mannen, een vrouw, 6 jongens en twee meisjes. De chirurgijn aan boord had de levens, en daarmee de koopwaar, niet weten te redden. Netjes verantwoordde hij het verlies in zijn journaal.

Financiële verantwoording

De gebeurtenissen zijn in de archiefstukken van de MCC minutieus te volgen – ging het om geld dan werd alles tot in de details verantwoord. Reis na reis en schip na schip. Uitzonderlijk is dat alle administratie vrijwel volledig en intact bewaard is gebleven.

Brandewijn voor de koning van Cabinda

Van de bouw van de schepen, de inkoop van de goederen in Zeeland, van de slaven aan de kust van Afrika, de verkoop in West-Indië en de inkoop van retourgoederen terug naar Zeeland. Maar ook de monsterrollen van de bemanningen, de scheepsverslagen van de kapiteins, zelfs een aantal journaals van de chirurgijns, de verkoop van afgedankte schepen – het is er allemaal nog. Ook de geschenken die het fregat ‘Hof van Zeeland’ meenam om de lokale machthebbers gunstig te stemmen – zij waren immers de leveranciers van de levende lading – zijn in de boeken terug te vinden. Zo stelde de koning van Cabinda prijs op brandewijn.

Hoogtijdagen van de slavenhandel

De MCC ging zich gaandeweg steeds meer toeleggen op de handel in slaven. In totaal werden 113 slavenreizen gemaakt op een totaal van 300 reizen. De hoogtijdagen van de slavenhandel door de MCC lagen tussen de jaren 1756 en 1780. Het Zeeuwse bedrijf verscheepte in totaal ruim 31.000 tot slaaf gemaakte Afrikanen, 27.345 van hen overleefden de reis.

Slavenhandel belemmerd door oorlogen

In 1807 werd de laatste slavenreis uitgereed, maar deze zou – net als vele andere – onvoltooid blijven. Door de Vierde Engelse Oorlog en de Napoleontische oorlogen werd de handel eerst zwaar belemmerd en tenslotte onmogelijk gemaakt. Veel MCC-schepen werden veroverd door Engelsen. De onderneming richtte zich voortaan op de bouw van schepen voor derden. In 1889 werd de werf en daarmee de MCC opgeheven.

beschrijving
Schilderij van schepen van de Middelburgse Commercie Compagnie door de Middelburgse kunstenaar Engel Hoogerheyden (1740-1807). Olieverf op doek, 111×245,5 cm. Stadhuiscollectie Middelburg, inv.nr 65.

Inventaris van het archief van de MCC

Na de Tweede Wereldoorlog heeft de rijksarchivaris van Zeeland, dr Willem Unger (1889-1963), een inventaris van het archief gemaakt. Sinds de voltooiing ervan in 1951 hebben onderzoekers, nationaal en internationaal, gebruik gemaakt van de gegevens. Het archief is geprezen om de excellente staat waarin de archiefstukken verkeren. De inventaris van het archief van de MCC is hier online in te zien.

Toepassingen van het archief

De archiefstukken kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt voor de bestudering van de slavenvaart, de scheepsbouw, de scheepsjournalen, de journalen van de chirurgijns en de opmerkelijke ‘dubbele’ boekhouding. Van alle scheepsreizen werd een administratie aan boord én op kantoor in Middelburg bijgehouden.
Unger publiceerde in 1961 zijn eigen, gedegen studie naar de MCC in het Economisch-Historisch Jaarboek. (De bovenstaande cijfers zijn hieruit afkomstig.) Unger wees nadrukkelijk op het belang van aanvullend onderzoek.

Waarom handelde de MCC in slaven?

Hoewel intussen veel onderzocht is, kan nog steeds geen antwoord gegeven worden op de belangrijke vraag waarom de MCC ging handelen in slaven, een handel die bovendien uiterst risicovol was. Unger vermoedde dat onderzoek naar de totstandkoming van de familievermogens in Zeeland uitkomst zou kunnen bieden.

MCC onderwerp van oratie

Ook prof. dr Henk den Heijer, hoogleraar maritieme geschiedenis aan de universiteit van Leiden, denkt dat de sleutel in Zeeland zelf ligt. Den Heijer kent het MCC-archief goed, al vele jaren bezoekt hij met zijn studenten het Zeeuws Archief. In april 2011 was het MCC-archief zelfs onderwerp van zijn oratie tot hoogleraar. Hij vermoedt dat de belangen van de Zeeuwse bestuurders en aandeelhouders in de Zeeuwse economie en werkgelegenheid doorslaggevend waren. Om de winst, door hem becijferd op een magere drie procent, kan het niet gegaan zijn.
Onderzoek naar de achtergronden van deze regenten – lees: bedrijfs- en familienetwerken – zou uitkomst kunnen bieden. De vervlechting van de slavenhandel en het bestuur en de economie van Zeeland kon dus wel eens groter zijn dan tot nu toe wordt aangenomen.

beschrijving
Detail van een pagina uit het journaal van het schip Geertruyda en Christina naar Guinee en Suriname (1783-1785). Zaterdag 28 augustus 1784 overleed een ‘manslaaf’, nummero 3. Zeeuws Archief, Archief MCC, toegang 20, inv.nr 429.

Doelstelling Zeeuws Archief

Het Zeeuws Archief streeft ernaar het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie onder de aandacht van een zo breed mogelijk publiek brengen. Namens Nederland, Suriname en Curaçao heeft het Zeeuws Archief in 2010 het archief van de MCC, naar nu is gebleken met succes, voorgedragen voor plaatsing op de UNESCO-werelderfgoedlijst.
Tijdens een internationaal tweedaags symposium op 3 en 4 november 2011 in respectievelijk Amsterdam en Middelburg hebben het Zeeuws Archief en het Nationaal Archief samen aandacht gevraagd voor de bijzondere werelderfgoedstatus van de archieven van de West-Indische Compagnie (WIC) en de MCC.

Nationale herdenking in Middelburg in 2014

In het verschiet ligt de landelijke herdenking van de afschaffing van de slavenhandel door Nederland, op 15 juni 2014 tweehonderd jaar geleden. Verschillende Zeeuwse instellingen organiseren dan gezamenlijk een aantal activiteiten. Verder verschijnt in 2014 onder auspiciën van het Zeeuws Archief verschijnt een publicatie over de MCC.

Sponsors gezocht voor digitalisering

Daarnaast zoekt het Zeeuws Archief sponsors om, in lijn met het streven van de UNESCO, het archief van de MCC wereldwijd te ontsluiten, via digitalisering en online publicatie.

Bookmark and Share

Reageer op dit artikel

Uw email adres wordt niet getoond
captcha
.

Uit het archief