Het stadsrecht van Middelburg uit 1217

Header alternatieve tekst

Het oudste overgeleverde stadsrecht van Middelburg dateert uit 1217. Het stadsrecht zelf is verloren gegaan, maar de tekst is bewaard gebleven en in verschillende boeken gepubliceerd.

De tekst van het stadsrecht van Middelburg uit 1217

“In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Amen.
Hec est lex, que kora dicitur, oppidanorum de Middelburch, firmata iuramento earum personarum quarum tam nomina quam sigilla supponuntur.”

Zo luiden de eerste regels van het stadsrecht van Middelburg uit 1217. Een moderne Nederlandse vertaling van de Latijnse tekst luidt:

“In de naam van de Vader, de Zoon en de heilige geest. Amen.
Dit is de wet, die keur wordt genoemd, van de poorters van Middelburg, bevestigd met de eed van die personen van wie namen en zegels hieronder geplaatst zijn.” (Cox 2011)

Lees de hele Latijnse tekst met per artikel een Nederlandse vertaling, gepubliceerd in 'Hebbende privilege van stede’ De verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de – 15de eeuw). Online versie proefschrift Joseph Carel Marie Cox, 29 juni 2011, pp. 545-551.

Waar is de Middelburgse keur uit 1217?

Een veel gestelde vraag is: wordt het stadsrecht uit 2017 bewaard in het Zeeuws Archief? Het Zeeuws Archief is immers de rechtsopvolger van het Gemeentearchief Middelburg, waar het stadsrecht normaliter zou worden bewaard. In 2000 ging het Gemeentearchief Middelburg, samen met het Gemeentearchief Veere en het Rijksarchief in de provincie Zeeland, op in het Zeeuws Archief.

Normaal gesproken zou het stadsrecht of de keur van 1217 inderdaad worden bewaard in een van de depots van het Zeeuws Archief. Maar de keur is al sinds mensenheugenis verdwenen.

We laten archivaris J.H. de Stoppelaar (1826-1908) aan het woord. Hij publiceerde in 1883 een inventaris van het oud archief van de stad Middelburg (1217-1581). De Stoppelaar schrijft in de inleiding op de inventaris:

“Sedert onheuglijke tijden werden op het oudste gemeentehuis, dat reeds vóór 1217 moet hebben bestaan, vele ‘oude gesten ende secreten van Zeeland’ bewaard, die alle zijn verloren gegaan bij den brand, die ten jare 1431 in het westelijk gedeelte der stad heeft gewoed. Bij den herbouw werd het stadhuis aanmerkelijk vergroot, doch eerst later, tusschen de jaren 1512 en 1518, werden op de oude grondslagen de tegenwoordige toren en de vleeschhal gesticht met bijbouw der thans nog aanwezige gothische gevels. In dien toren bevond zich van ouds of werd toen – want voor dien tijd schijnt de toren van het raadhuis onaanzienlijk en veel lager dan die van de Westmonsterkerk te zijn geweest – wellicht tot versterking van de bovenbouw eene verwulfde kamer gemaakt, die in vorige eeuwen tot bewaarplaats der archieven heeft gediend en welke men meermalen vindt aangeduid met den naam van ‘het secreet comptoir onder den thoren’. Daar stond ook de ‘groote ysere kiste by den segel van der stede,’ waarin met andere documenten de oorspronkelijke stadskeur van het jaar 1217 was geborgen.”

Verderop in de inleiding op de inventaris schrijft De Stoppelaar:

“Doch slot noch grendel, evenmin als andere maatregelen van voorzorg, konden voorkomen, dat toch enkele stukken zijn zoekgeraakt…” In een noot hierbij schrijft hij: “…Ook weet men niet, waar het origineel der oudste keur van het jaar 1217 is gebleven, die toch zorgvuldig in bovengenoemde ijzeren kist onder het zegel der stad werd bewaard’.”

In een noot bij de beschrijving van het afwezige stadsrecht uit 1217 schrijft archivaris De Stoppelaar:

“De oorspronkelijke keur schijnt nog te hebben bestaan in het jaar 1549 bij de samenstelling van het oude Guldenregister; met andere stukken werd zij toen bewaard ‘in de groote ijzere kiste bij den segel van der stede’.”

Het stadsrecht van 1217 was er dus al niet meer toen archivaris De Stoppelaar het oud archief ging inventariseren. Toch is de Latijnse tekst van de oudst bekende keur van Middelburg ons overgeleverd. Hij was namelijk in 1549 afgeschreven (met de hand gekopieerd) in het zogenoemde Gulden Register van de stad Middelburg. Helaas is dit Gulden Register tijdens de oorlogsbrand op 17 mei 1940 verloren gegaan. Maar vóór de brand is de tekst uit het Gulden Register overgeschreven en in verschillende boeken gepubliceerd, al dan niet vergezeld van een vertaling in het Nederlands.

Interieur Vleeshal stadhuis Middelburg 1940. Zeeuws Archief HTAM, nr P1508
Het verwoeste interieur van de Vleeshal naast het stadhuis in Middelburg, waar de archieven werden bewaard, juni 1940. Zeeuws Archief, Historisch-Topografische Atlas Middelburg (HTAM), nr HTAM-P-1508.

Is het stadsrecht uit 1217 het oudste stadsrecht van Middelburg?

In het stadsrecht van 1217 wordt in artikel 23 verwezen naar een ‘oude keur’: “(…) secundum quod in veteri kora continebatur, emendabit (…)”. In modern Nederlands: “(...) zal hij volgens een regel die in een oude keur is opgenomen een boete betalen…” (Cox 2011).

De vraag is of deze bepaling verwijst naar een ouder stadsrecht of naar een toentertijd in Middelburg geldende bepaling. Mogelijk is er eerder stadsrecht verleend aan het eind van de twaalfde eeuw. We zullen het echter nooit met zekerheid weten omdat er geen bewijzen van zijn.
De oudst bekende tekst van een Middelburgse stadsrechtoorkonde is die uit 1217. Daarom wordt 1217 aangehouden als jaar dat Middelburg stadsrechten kreeg.

Afschriften

De Latijnse tekst van de oudste Middelburgse keur uit 1217 is vanuit het Gulden Register verschillende keren afgeschreven en in druk verschenen – soms voorzien van een vertaling in het (oud)Nederlands – , onder meer in:

1644
Jan van Reigersbergh, Chroniik van Zeelandt (Middelburg 1644) 129-136 [online versie]

1696
Mattheus Smallegange, Nieuwe cronyk van Zeeland (Middelburg 1696) 412-415 [online versie]

1753
Frans van Mieris, Groot charterboek der graven van Holland en Zeeland …, Eerste deel (Leiden 1753) 170-174 (met vertaling) [online versie]

1866
L.P.C. van den Bergh, Oorkondenboek van Holland en Zeeland. Eerste afdeling (Amsterdam, ‘s-Gravenhage 1866) : 150-152 (nummer 261) [online versie]

1923
W.S. Unger, Bronnen tot de geschiedenis van Middelburg in den landsheerlijken tijd. Eerste deel. RGP Grote Serie 54 (‘s-Gravenhage 1923) : 1-4 (nummer 1) [online versie]

1970
A.C.F. Koch, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299. Deel 1: Eind van de 7e eeuw tot 1222 [OHZ I] (‘s-Gravenhage 1970) : 567-573 (nummer 386) [online versie]

Er is een Engelse vertaling van het stadsrecht uit 1217 gemaakt op basis van de transcriptie in het Oorkondeboek van Holland en Zeeland tot 1299 door A.C.F. Koch. This English translation is made by Joan Ferrante, Professor Emeritus of English and Comparative Literature, Columbia University, on Epistolae as A letter from William of Holland (1217) [archived]

2011
De meest recente vertaling van het stadsrecht van Middelburg uit 1217 per artikel is vervaardigd door J.C.M Cox. Deze vertaling is opgenomen in zijn proefschrift ‘Hebbende privilege van stede’ De verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de – 15de eeuw), 29 juni 2011, pp. 545-551. De online versie van het proefschrift is gepubliceerd op de website van de Universiteit Leiden.

Zeeland ca 1230 - Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel 1, nr 985
Kaart van Zeeland circa 1230 volgens Dye cronijcke van Zeelandt door Jan Reygersberch. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel 1, nr 985.

De zegelaars

Het stadsrecht van 1217 werd aan Middelburg verleend door Johanna van Constantinopel, gravin van Vlaanderen en Willem I, graaf van Holland. Wie waren dat en waarom oorkondden ze gezamenlijk?

De graven van Vlaanderen en Holland betwistten elkaar van het begin van de 11e eeuw tot het begin van de 14e eeuw over het rechtsgebied Zeeland Bewestenschelde (de eilanden ten zuiden van de huidige Oosterschelde).

Het verdrag van Brugge maakte in 1167 voorlopig een eind aan de ruzies. Vanaf die tijd tot 1256 voerden de graven van Holland en Vlaanderen gezamenlijk de heerschappij over het Zeeland Bewesten Schelde. Vanwege dit zogenoemde condominium (gedeelde soevereiniteit, twee herigheid) traden zij beide op als zegelaars bij het stadsrecht van 1217.

Johanna, gravin van Vlaanderen

Johanna van Constantinopel (ca. 1199/1200-1244) was gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Op jonge leeftijd verloor ze haar beide ouders, Boudewijn van Vlaanderen en Henegouwen en Maria van Champagne.

Johanna’s vader was na het eind van de Vierde Kruistocht (1202-1204) gekroond tot keizer van Constantinopel en stierf korte tijd later. Na het overlijden van haar ouders werd Boudewijns broer, markgraaf Filips I van Namen, benoemd tot regent over Vlaanderen en Henegouwen en voogd van de minderjarige Johanna en haar jongere zus Margaretha.

Johanna huwde in 1212 met Ferrand van Portugal. Twee jaar later werd haar man gevangen genomen en regeerde Johanna dertien jaar lang alleen. In die periode verleende ze ook stadsrechten, onder meer aan Middelburg in 1217.

Tijdens haar bewind moest ze verschillende keren het hoofd bieden aan mensen die op haar troon uit waren. Desalniettemin bloeide de economie tijdens haar regeringsperiode en nam de welvaart van de steden in Vlaanderen toe. Het echtpaar kreeg een dochter die op jonge leeftijd stierf.

Na het overlijden van haar echtgenoot in 1233 huwde Johanna met Thomas van Savoye. Dit huwelijk bleef kinderloos. Na haar overlijden in 1244 werd Johanna opgevolgd door haar zus Margaretha.

Willem, graaf van Holland

Willem I (ca. 1175 – 4 februari 1222) was graaf van Holland. Hij groeide op in Schotland bij familie van zijn moeder, Ada van Schotland. Samen met zijn vader, graaf Floris III, ging hij in 1189 op kruisvaart. Zijn vader sneuvelde een jaar later en Willem werd op zijn terugtocht gevangen genomen.

Na zijn terugkeer kreeg hij ruzie met zijn oudere broer Dirk, die hun vader als graaf van Holland was opgevolgd. Nadat de broers de ruzie hadden bijgelegd kreeg Willem het bestuur over het graafschap Midden-Friesland.

Willem huwde in 1197 met Aleid van Gelre. Na het overlijden van zijn broer Dirk maakte Willem aanspraak op het graafschap Holland. Om dat in handen te krijgen nam hij zijn nichtje Ada, de enige erfgenaam van Dirk en dus diens opvolgster, gevangen en stuurde haar naar Engeland. Dat leidde tot de Loonse oorlog, die werd uitgevochten tussen Lodewijk van Loon, de man van gravin Ada, en Willem. Bij de vrede in 1206 werd Holland werd verdeeld: Willem kreeg de Zeeuwse eilanden en het zuidelijke deel van Holland. Pas in 1213 werd Willem graaf van heel Holland.

Tijdens Willems bewind werd een aanvang gemaakt met het systematische aanleggen van dijken in Holland en het werd het Spaarne afgedamd. Willem verleende in die periode ook stadsrechten, onder meer aan Middelburg in 1217.

Later dat jaar nam hij deel aan de Vijfde Kruistocht. Toen zijn echtgenote bij thuiskomst in Holland bleek te zijn overleden, huwde Willem met de weduwe van keizer Otto IV. Na zijn overlijden in 1222 werd Willem als graaf van Holland opgevolgd door zijn oudste zoon Floris.

Zegels en contrazegels gravin Johanna van Vlaanderen en graaf Willem I van Holland. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel III, nr. 688
Zegels en contrazegels gravin Johanna van Vlaanderen en graaf Willem I van Holland. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel III, nr. 688.

Stadsrechten

Tegenwoordig wordt onder steden verstaan: “Nederzettingen met binnen bepaalde regio’s centrale functies op bestuurlijk, kerkelijk, cultureel en bovenal economisch gebied. (…) Het bezitten van een eigen stedelijk recht, dat op de stedelijke samenleving was afgestemd en afweek van het in de omgeving geldende landrecht, kon voor de ontwikkeling van een plaats heel gunstig zijn.” (Henderikx 2012).

“Het stadsrecht omvatte bepalingen met betrekking tot orde en veiligheid in de stad, straf- en procesrecht of voorschriften op economisch gebied.” (Henderikx 2012).

Concreet zijn dat bijvoorbeeld het recht op eigen wetgeving en rechtspraak, het recht op belastingheffing, het recht om een stad te voorzien van grachten en muren en het recht om (jaar)markt te mogen houden.

Middelburg 800 jaar stad 1217 – 2017

In 2017 viert Middelburg 800 jaar stadsrechten. De keur uit 1217 is het oudst bekende stadsrecht van Middelburg en bevat voornamelijk artikelen over de rechtspraak. De viering in 2017 gaat niet over het ontstaan van Middelburg of de eerste vermelding van de plaats Middelburg. Middelburg is veel ouder dan 1217.

De nederzetting Middelburg is ontstaan vanuit een ringwalburg die in de 9de eeuw werd opgeworpen als verdediging tegen de invallen en plunderingen van de Noormannen. De nederzetting groeide uit tot een handelsplaats en was al in de elfde eeuw een belangrijke havenplaats.

De plaats wordt voor het eerst vermeld in 1103 als “Mitthelburgensis portus” door abt Thiofried van Echternach in zijn ‘Vita sancti Willibrordi’. Hierin is een beschrijving van Zeeland Bewesten Schelde (de eilanden tussen Ooster- en Westerschelde) opgenomen. Portus betekent hier: havenplaats, handelsnederzetting.

De portus Middelburg kon uitgroeien tot stad door de verlening van voorrechten, ook wel privileges of keuren genoemd. De oudste overgeleverde tekst van een Middelburgse keur is die uit 1217. Mogelijk zijn er eerdere voorrechten verleend, wellicht al in de twaalfde eeuw, maar de teksten hiervan zijn niet bekend. Dus 1217 wordt al sinds eeuwen aangehouden om het bestaan van Middelburg als stad te vieren.

Tentoonstelling over Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017

Wie oud is, heeft veel te vertellen. Het Zeeuws Archief geeft het woord aan de 800-jarige stad. Dat levert verrassende verhalen op – van ‘petites histoires’ tot verpletterende geschiedenis. Alle verhalen worden verteld aan de hand van de authentieke archiefstukken en archeologische en museale objecten, onder de titel Middelburg 800 jaar stadsrechten 1217-2017. Grepen uit de geschiedenis van een jarige stad.

Middelburg door Jacob van Deventer. Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel I, nr 295
Plattegrond van Middelburg omstreeks 1550 door Jacob van Deventer. Karton behorend bij de plattegrond van J. van Deventer (nr 294). Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel I, nr 295.

Gebruikte literatuur

Jan van Reigersbergh, Chroniik van Zeelandt (Middelburg 1644) 129-136 [online versie]

Mattheus Smallegange, Nieuwe cronyk van Zeeland (Middelburg 1696) 412-415 [online versie]

Frans van Mieris, Groot charterboek der graven van Holland en Zeeland …, Eerste deel (Leiden 1753) 170-174 (met vertaling) [online versie]

L.P.C. van den Bergh, Oorkondenboek van Holland en Zeeland. Eerste afdeling (Amsterdam, ‘s-Gravenhage 1866) : 150-152 (nummer 261) [online versie]

W.S. Unger, Bronnen tot de geschiedenis van Middelburg in den landsheerlijken tijd. Eerste deel. RGP Grote Serie 54 (‘s-Gravenhage 1923) : 1-4 (nummer 1) [online versie]

A.C.F. Koch, Oorkondenboek van Holland en Zeeland tot 1299. Deel 1: Eind van de 7e eeuw tot 1222 [OHZ I] (‘s-Gravenhage 1970) : 567-573 (nummer 386) [online versie]

J.C.M. Cox . ‘Hebbende privilege van stede’ De verlening van stadsrechtprivileges in Holland en Zeeland (13de – 15de eeuw). Proefschrift (Den Haag 2011) [online versie]

Joost C.M. Cox, Repertorium van de stadsrechten in Nederland (Oisterwijk 2012) [online versie] (informatie over het stadsrecht van Middelburg uit 1217 op p. 123)

B.H.F.M. Meijlink & B. Silkens, ‘Mitthelburgensis Portus’, archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart van de binnenstad van Middelburg. Walcherse Archeologische Dienst. Walcherse Archeologische Rapporten nr 13 (Middelburg 2008) [online versie] Rapport WAR-13.

P.A. Henderikx, 8. Landschap, bewoning, sociale structuren, 91-106 ; 9. Politieke geschiedenis en bestuurlijke instellingen, 107-14. In: Geschiedenis van Zeeland. Deel 1 Prehistorie – 1550 (Utrecht 2012).

J.G. Kruisheer, Het ontstaan van de oudste Zeeuwse stadsrechtoorkonden. In: Ad fontes (Amsterdam 1984) 275-304.

J.H. de Stoppelaar, Inventaris van het oud archief der stad Middelburg 1217 – 1581 (Middelburg 1883).

Wikipedia. Informatie over Johanna van Constantinopel, gravin van Vlaanderen en Henegouwen en Willem I, graaf van Holland

Nederland in de hoge middeleeuwen: Willem I en Kruistochten. Webartikel op Kunst en Cultuur.infonu.nl

Anneke van Waarden-Koets

Bookmark and Share

Uit het archief