Onderzoek naar de VOC

De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) was van 1602 tot en met 1795 actief. De maatschappij had een handelsmonopolie voor het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop tot Straat Magelhaen. Het mocht in dit gebied een legermacht bezitten en diplomatieke contracten met Aziatische bestuurders afsluiten. Het bestuur van de VOC in Nederland was decentraal ingericht. Na Amsterdam was de Kamer Zeeland de machtigste afdeling.

Jaarlijks voeren vele VOC-schepen naar Indië en keerden retour-vloten met rijke lading terug. Al deze activiteiten zijn uitgebreid opgetekend en veel hiervan is bewaard gebleven zodat u nu over tal van aspecten van dit bedrijf een gedetailleerd inzicht kunt krijgen.

Archiefstukken over de VOC in het Zeeuws Archief

Het archief van de VOC ligt in het Nationaal Archief in Den Haag. Desondanks bevinden zich in de archieven en verzamelingen van het Zeeuws Archief toch vele stukken over de VOC. Zo zijn er afschriften van de notulen van de Zeeuwse bewindhebbers, lijsten van schepen, verslagen, enkele scheepsjournalen en vele andere stukken. Ze zitten verspreid in familiearchieven, persoonlijke verzamelingen en prentencollecties. Om u hierbij een handje te helpen heeft het Zeeuws Archief een gids samengesteld waarin de stukken, ongeacht in welk archief ze zich bevinden, in een aantal rubrieken gegroepeerd zijn. Deze VOC-Gids Overzicht van stukken betreffende de VOC aanwezig in de archieven en verzamelingen van het Zeeuws Archief is on-line te raadplegen en ook in de studiezaal van het Zeeuws Archief in te zien als GIDS 23.

Uitgevaren voor de Kamers. 700.000 mensen over zee

Een digitale index op de opvarenden aan boord van alle VOC-schepen is op dit moment in ontwikkeling in het project Uitgevaren voor de Kamers. 700.00 mensen over zee, een initiatief van het Nationaal Archief in Den Haag en de archiefdiensten in de plaatsen waar vroeger een Kamer van de VOC was gevestigd: Amsterdam, Delft, Enkhuizen, Hoorn, Rotterdam en Zeeland (Middelburg).
logo VOC-opvarenden

In de database VOC-Opvarenden kunt u zoeken naar de gegevens over de opvarenden van de schepen die tussen 1700 en 1794 uit de Republiek vertrokken naar de Oost. De informatie is afkomstig uit de scheepssoldijboeken, die in origineel in het archief van de VOC in het Nationaal Archief in Den Haag liggen. Inmiddels zijn de soldijboeken van de kamers Delft en Hoorn geheel ingevoerd en is Rotterdam in bewerking.

Ook de soldijboeken van de Kamer Zeeland zijn vrijwel geheel ingevoerd. Dit is gedaan via het Euregio project Uitgevaren voor de Kamer Zeeland. In dit project zijn alle scheepssoldijboeken van de Kamer Zeeland op microfiche gezet en de persoonlijke gegevens van circa 150.000 zeelieden en soldaten die gedurende de achttiende eeuw in dienst van de Kamer Zeeland uitzeilden naar de Oost in de database opgenomen. Het project werd in 2005 afgesloten.

Het project Uitgevaren voor de Kamer Zeeland is een samenwerkingsverband tussen de Universiteit van Gent en het Zeeuws Archief. Op de schepen van de Kamer Zeeland monsterden naast Zeeuwen namelijk ook veel Vlamingen aan. De Kamer Zeeland had als grootste werkgever in de Scheldemonding een grote aanzuigende werking op de Zeeuwse en Vlaamse arbeidsmarkt. Mensen raakten op dat moment veelal ‘zoek’ voor hun familie en bekenden en zijn dat vaak nu nog voor de onderzoeker van vandaag.

Meer lezen: R.G. de Neve, 'De scheepssoldijboeken van de VOC’, in: Genealogie. Tijdschrift voor familiegeschiedenis 15 (2009) 1 (maart) 22-24.

Zeeuwen in VOC-monsterrollen

Bent u op zoek naar Zeeuwse opvarenden aan boord van Zeeuwse VOC-schepen, dan kunt u – naast de bovengenoemde database – in de studiezaal van het Zeeuws Archief ook op papier nagaan of de door u gezochte personen voorkomen in de monsterrollen die zich in het Haagse VOC-archief bevinden. Zo weet u vóór uw bezoek aan Den Haag welke stukken u in het Nationaal Archief moet inzien.

De monsterrollen van de Kamer Zeeland van de VOC zijn namelijk door de heer P.F. Poortvliet toegankelijk gemaakt in een serie bewerkingen met indexen onder de naam Het kader en de Zeeuwse zeelui van de uitgaande schepen van de VOC Kamer Zeeland. Hierin worden per uitgaande reis de persoonsnamen van de Zeeuwse opvarenden (zeelui en militairen) en alle (onder)officieren van het schip opgesomd, met vermelding van hun functie en soms enige nadere persoonlijke gegevens, per periode voorzien van een index op persoonsnaam.

De delen zijn opgenomen in de Verzameling Genealogische Afschriften die u in de studiezaal van het Zeeuws Archief kunt inzien. Tot nu toe zijn de volgende delen verschenen (met het nummer waaronder ze in de Verzameling Genealogische Afschriften in de studiezaal van het Zeeuws Archief zijn opgenomen):
• deel 1 (1789-1794): nr 780
• deel 2 (1780-1788): nr 781
• deel 3 (1773-1779): nr 796
• deel 4 (1767-1772): nr 787
• deel 5 (1760-1766): nr 790
• deel 6 (1753-1759): nr 792
• deel 7 (1746-1752): nr 802
• deel 8 (1739-1745): nr 809
• deel 9 (1735-1738): nr 824
• deel 10 (1730-1734): nr 825
• deel 11 (1724-1729): nr 826
• deel 12 (1719-1723): nr 827
• deel 13 (1714-1718): nr 828
• deel 14 (1707-1713): nr 829
• deel 15 (1700-1706): nr 836
• deel 16 (1686-1699): nr 837
• deel 17 (1671-1685): nr 838

Reizen en schepen

Boeken uit de RGP-serie - foto IngHist De belangrijkste gegevens van alle reizen van VOC-schepen naar de Oost zijn vastgelegd in het standaardwerk van J.R. Bruijn, F.S. Gaastra en I. Schöffer, Dutch-Asiatic Shipping in the 17th and 18th Centuries ('s-Gravenhage 1979, 1987), verschenen in de Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP), Grote Serie nrs. 165-167. Deze serie is in de studiezaal van het Zeeuws Archief ter inzage.

De publicatie omvat drie delen:

  • Deel I [RGP 165]: Introductory volume
  • Deel II [RGP 166]: Outward-bound voyages from the Netherlands to Asia and the Cape (1595-1794), nrs 0001-4789
  • Deel III [RGP 167]: Homeward-bound voyages from Asia and the Cape to the Netherlands (1597-1795), nrs 5000-8401

Van iedere reis worden vermeld: nummer van de reis in totaal, nummer van de reis per schip, naam van het schip en de kapitein, tonnage, bouwjaar, werf en eigenaar (kamer) van het schip, vertrekdatum en haven, vertrek- en aankomstdatum in Kaap de Goede Hoop, aankomstdatum en -haven, aantallen opvarenden uitgesplitst naar zeevarenden, soldaten, handwerklieden en passagiers, enkele bijzonderheden en een doorverwijzing naar het nummer van de volgende reis.
Achterin deel III bevindt zich een index op scheepsnamen, persoonsnamen (vooral de namen van de kapiteins) en geografische namen.

De gegevens uit Dutch Asiatic Shipping is ook via de website van het Instituut voor Nederlandse Historie te bevragen op de pagina Dutch-Asiatic Shipping (1595-1795). U kunt alle reizen alfabetisch per schip opvragen of zoeken via een zoekscherm.

Scheepsjournalen in boekvorm

Reisbeschrijvingen aan boord van VOC-schepen zijn uitgegeven in de Werken van de Linschoten-Vereeniging. Een overzicht van deze serie is te vinden op de website van de Linschoten-Vereeniging. Het Zeeuws Archief bezit de complete serie, direct ter inzage in de bibliotheek in onze studiezaal.
In november 2002 werd in Gent deel 101 in de reeks Werken van de Linschoten-Vereeniging gepresenteerd. Dit deel bevat het verslag van de reis van het schip Zwarte Leeuw dat in 1601 naar Oost-Indië vertrok en terugkeerde nadat de VOC was opgericht.

Bewindhebbers van de Kamer Zeeland

De Kamer Zeeland werd geleid door een college van zogenaamde ‘bewindhebbers’. De twaalf bewindhebbers kwamen twee tot drie keer per week bijeen. De taken van de bewindhebbers waren verdeeld in drie ‘departementen’: equipage (toezicht op bouw, onderhoud en uitrusting van schepen en het aanmonsteren van de bemanning), koopmanschappen (in- en verkoop van goederen) en thesaurie (financieel beheer). Een aantal Zeeuwse bewindhebbers werd afgevaardigd naar de vergaderingen van de ‘Heren XVII’.

Een lijst van alle Zeeuwse bewindhebbers is te vinden op pagina 111-113 van het artikel van V. Enthoven, ‘‘Veel vertier’. De Verenigde Oostindische Compagnie in Zeeland, een economische reus op Walcheren’, verschenen in het jaarboek Archief. Mededelingen van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen 1989, pagina 49-127 en als overdruk, beide ter inzage in de studiezaal van het Zeeuws Archief.

VOC-archief in Den Haag

Het archief van de VOC ligt in het Nationaal Archief in Den Haag. Het bestaat uit de archieven van de zes ‘kamers’, waaronder de in Middelburg gevestigde Kamer Zeeland, en van de ‘Heren XVII’.

'Logo' van de VOC Kamer Zeeland - foto GeschiedenisZeeland Het in Den Haag aanwezige VOC-archief is beschreven in een gepubliceerde inventaris: M.A.P. Meilink-Roelofsz e.a., De archieven van de Verenigde Oostindische Compagnie. The archives of the Dutch East India Company (1602-1795) ('s-Gravenhage 1992) [code toegang: 1.04.02].

Het archief van de Kamer Zeeland is het meest volledig bewaard gebleven archief van alle kamers van de VOC. Het beslaat 6634 van de in totaal 13866 inventarisnummers, hetgeen neerkomt op zo’n 45 procent. In de inventaris vindt u het archief van de Kamer Zeeland beschreven op pagina’s 291-445 (inventarisnummers 7232-13866).

Voordat u naar Den Haag afreist om het VOC-archief in te zien, zijn er een aantal mogelijkheden om vooraf het één en ander te weten te komen:

  • bekijk op de website van het Nationaal Archief de online versie van de eerdergenoemde inventaris van het archief van de VOC
  • bent u op zoek naar een ‘dienaar’ van de VOC, een persoon die in welke hoedanigheid dan ook in dienst is geweest van de VOC, dan kunt u op de website van het Nationaal Archief de onderzoeksgids VOC opvarenden bekijken
  • een exemplaar van de gedrukte inventaris van het archief van de VOC in Den Haag kunt u inzien in de studiezaal van het Zeeuws Archief

VOC-archieven elders op de wereld

Niet alleen in Den Haag liggen archieven van de VOC. Ook elders op de wereld waar de VOC belangrijke vestigingen had, liggen nog archieven van de VOC, zoals in Jakarta (Indonesië), Colombo (Sri Lanka), Chennai (India) en Kaapstad (Zuid-Afrika). De internationale aspecten van de VOC komen aan bod op twee websites:

  • Het internationaal samenwerkingsverband TANAP (Towards A New Age of Partnership) tussen universiteiten en archiefinstellingen in Nederland en een aantal voormalige VOC-landen biedt uitgebreide Engelstalige informatie over de VOC. Het behoud en het beter toegankelijk maken van de buitenlandse VOC-archieven is één van de doelstellingen van dit onderzoeksprogramma.
  • De Atlas of Mutual Heritage is een wetenschappelijke digitale catalogus waarin een beeld- en databank een schat aan VOC-afbeeldingen ontsluit uit de collecties van het Rijksmuseum, het Nationaal Archief en de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.

VOC-glossarium

Veel bronnen betreffende de VOC zijn gepubliceerd in de Rijks Geschiedkundige Publicatiën (RGP), zoals bijvoorbeeld de Beschrijvinge van de Oostindische Compagnie, de Generale Missiven, De dagregisters van het kasteel Zeelandia of de Memories van overgave van Ambon. Het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (ING) geeft een overzicht van alle RGP-uitgaven. Het Zeeuws Archief beschikt over een comlete serie van de RGP, direct ter inzage in de studiezaal. Tevens heeft het ING de verklaringen van alle woorden uit de RGP-uitgaven betreffende de VOC verzameld en on-line beschikbaar gesteld in het VOC-glossarium. Verklaringen van termen, verzameld uit de Rijks Geschiedkundige Publicatiën die betrekking hebben op de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Hierin vindt u uitleg over producten, scheepstermen, maten, gewichten, in Azië gebruikte woorden of in onbruik geraakte Nederlandse begrippen.

Bookmark and Share

Reageer op dit artikel

Uw email adres wordt niet getoond
captcha
  • i.m.Hartingsveld op 30 september 2013 om 22:36 uur
    Waar vind ik informatie over de VOC in relatie met Fort Rammekens, wat van 1787 tot 1796 een belangrijke vertrek en aankomst plaats was voor VOC schepen
  • Maaike Doorenbos op 14 oktober 2013 om 11:17 uur
    @ I.M. Hartingsveld. U heeft van ons een email ontvangen met zoektips. Onder andere een verwijzing naar het archief van de VOC dat zich in het Nationaal Archief bevindt. We hopen dat u het de tips verder komt met uw onderzoek. Zeeuws Archief, Maaike Doorenbos
  • A.A. van den Dool op 31 oktober 2013 om 16:36 uur
    Ik heb een vraag. Zijn er ergens lijsten van scheepsladingen beschikbaar bij aankomst in Patria. Bijvoorbeeld reis nr. 7671.2 schip DUINENBURG aangekomen te Rammekens op 12-06-1765
  • Zeeuws Archief, Maaike Doorenbos op 2 november 2013 om 09:39 uur
    @ de heer van den Dool, ik heb u zojuist een email gestuurd waarin ik u verwijs naar het archief van de VOC dat zich in Den Haag bevindt. Wellicht dat daar wat te vinden is
  • Harry Meijer op 13 maart 2014 om 03:38 uur
    Ik kan nauwelijks literatuur vinden over het VOC leger, opleiding, officieren, manschappen, uitrusting etc. Kunt u mij helpen?
  • Jan Kees Looise op 18 februari 2015 om 14:26 uur
    Ik ben op zoek naar gegevens over de VOC werf in Middelburg en dan met name naar de omgang met het personeel. Ik heb inmiddels wel iets gevonden over de werf op via de MCC gegevens (zij het niet over personeel). Ik vroeg me af of er nog andere ingangen zijn voor mijn onderzoek
  • Toon Franken op 24 februari 2015 om 12:24 uur
    @ heer Looise, voor de volledigheid verwijzen wij u nog naar twee artikelen in het "Zeeuws Tijdschrift" door Wiggers & Van der Doe (deel 1 en deel 2) en een artikel door Enthoven in het jaarboek "Archief", twee publicaties die meestal het beste overzicht bieden van al eerder verricht onderzoek naar de VOC in Zeeland. Voor verdere detailgegevens zal nader onderzoek in het archief van de VOC in het Nationaal Archief in Den Haag noodzakelijk zijn.
  • alphons de lange op 22 mei 2015 om 16:04 uur
    ik heb ergens gelezen dat op de VOC schepen voor de bemanning een vorm van medezeggenschap werd gehanteerd, bv welke havens men zou aandoen. waar kan ik dit vinden???
  • Zeeuws Archief op 5 juni 2015 om 13:19 uur
    In antwoord op uw vraag moet ik u helaas laten weten dat wij het antwoord niet hebben. Wellicht dat in de literatuur over de VOC dit aspect al eens behandeld is. Een overzicht daarvan vindt u onder andere op deze pagina.
  • Ardjumand Bual op 26 januari 2016 om 10:20 uur
    Ik heb dringend informatie nodig naar literatuur met betrekking tot de VOC
  • Eveline Scheers op 2 juni 2016 om 19:51 uur
    Ik zou ook graag tips ontvangen voor zoektips zoals door i.m. Hartingsveld wordt gevraagd. Ook ben ik op zoek naar foto's van Fort Rammekens vanaf dat deze voltooid is. Met dank
  • maaike wintjens op 21 februari 2017 om 19:11 uur
    ik wil weten of mij familie op de vos heeft gewerkt.